Dầu khuynh diệp làm từ cây gì? Nguồn gốc và cách chiết xuất tinh dầu

Rất nhiều người dùng dầu khuynh diệp hằng ngày nhưng chưa từng biết chai dầu đó đến từ đâu: nó được ép ra từ lá, từ vỏ hay từ quả? Cây khuynh diệp trồng ở nước nào? Vì sao có chai thơm thanh mát, có chai lại hắc? Bài viết này trả lời đúng câu hỏi "dầu khuynh diệp làm từ cây gì" — từ cái cây ngoài vườn cho tới dòng chữ in trên nhãn chai bạn đang cầm.

Dầu khuynh diệp làm từ cây gì?

Dầu khuynh diệp được chiết xuất từ lá của cây khuynh diệp — ở Việt Nam quen gọi là cây bạch đàn. Đây là tên chung cho một nhóm cây thân gỗ thuộc chi Eucalyptus, họ Đào kim nương (Myrtaceae), có nguồn gốc từ Úc và ngày nay được trồng rộng khắp ở Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.

Điểm cần nhớ đầu tiên: dầu nằm trong lá, không nằm trong vỏ hay thân gỗ. Nếu bạn vò một nắm lá bạch đàn tươi trong lòng bàn tay, mùi the mát toả ra chính là tinh dầu đang thoát khỏi các túi tiết li ti nằm rải rác trong phiến lá. Cả một cây bạch đàn trưởng thành cho rất nhiều gỗ nhưng chỉ cho một lượng tinh dầu khiêm tốn — đó là lý do tinh dầu khuynh diệp nguyên chất không hề rẻ.

Chi Eucalyptus có tới hàng trăm loài, nhưng chỉ một số ít được dùng để lấy tinh dầu dùng ngoài da. Phổ biến nhất là Eucalyptus globulus — loài cho hàm lượng hoạt chất cao và mùi hương đặc trưng mà hầu hết chúng ta nhận ra ngay khi mở nắp chai.

Lá khuynh diệp được chiết xuất thành dầu bằng cách nào?

Phương pháp truyền thống và vẫn phổ biến nhất đến nay là chưng cất lôi cuốn hơi nước. Quy trình gồm bốn bước:

1. Thu hái lá. Lá được cắt khi cây đủ tuổi, thường vào thời điểm hàm lượng tinh dầu trong lá cao nhất trong ngày. Lá được để héo nhẹ để giảm bớt nước.
2. Nạp nồi và cho hơi nước đi qua. Lá được xếp vào nồi chưng cất, hơi nước nóng thổi xuyên qua lớp lá làm vỡ các túi tiết và cuốn theo phân tử tinh dầu.
3. Ngưng tụ. Hỗn hợp hơi nước và tinh dầu đi qua ống sinh hàn, gặp lạnh và hoá lỏng trở lại.
4. Tách lớp. Tinh dầu nhẹ hơn nước nên nổi lên trên và được tách ra. Phần nước còn lại gọi là nước cất thảo mộc.

Sản phẩm thu được ở bước cuối là tinh dầu khuynh diệp nguyên chất. Từ đây có hai hướng: đóng chai nguyên chất, hoặc pha loãng với dầu nền cùng các thành phần khác để thành chai dầu gió quen thuộc.

Vì sao cùng là khuynh diệp mà mùi lại khác nhau?

Đây là câu hỏi hay gặp nhất sau câu "làm từ cây gì". Có ba nguyên nhân:

Loài cây khác nhau. Mỗi loài Eucalyptus cho một hồ sơ hương khác nhau — có loài nghiêng về the mát, có loài ngả sang mùi chanh hoặc mùi long não.

Hàm lượng 1,8-Cineole khác nhau. Đây là hoạt chất chiếm tỉ lệ lớn nhất trong tinh dầu khuynh diệp và là thứ tạo nên cảm giác thông thoáng đặc trưng. Hàm lượng càng cao thì mùi càng sắc và thanh.

Có pha hay không pha. Một chai tinh dầu đơn nguyên liệu như Tinh Dầu Khuynh Diệp Con Ó giữ nguyên mùi khuynh diệp thuần. Trong khi đó các chai dầu gió đa thành phần được phối thêm menthol, camphor hay đinh hương nên mùi tổng thể ấm hơn, nồng hơn — ví dụ dòng Dầu Gió Vàng Con Ó Đinh Hương có nốt đinh hương rõ rệt, còn Dầu Thảo Mộc Xanh Con Ó Bạc Hà nghiêng hẳn về bạc hà the lạnh.

Nói cách khác, "mùi khác" không tự động có nghĩa là hàng kém chất lượng. Nhưng nếu chai dầu bạn quen dùng đột nhiên đổi mùi thì đó là dấu hiệu đáng để kiểm tra lại nguồn hàng.

Đọc nhãn chai thế nào để biết nguồn gốc thật?

Vài chi tiết trên chai nói lên khá nhiều về xuất xứ:

• Tên khoa học trên nhãn. Nhãn ghi rõ Eucalyptus Oil hoặc tên loài cụ thể là dấu hiệu nhà sản xuất minh bạch về nguyên liệu.
• Mã vạch theo nước. Hàng nội địa Singapore thường bắt đầu bằng 888 hoặc 898; hàng Malaysia bắt đầu bằng 955. Đây là cách kiểm tra nhanh và không cần thiết bị gì.
• Hạn sử dụng và số lô in trên thân chai. Chữ in trực tiếp, sắc nét, không phải sticker dán chồng.
• Màu dầu và độ trong. Tinh dầu khuynh diệp nguyên chất trong suốt hoặc hơi ngả vàng nhạt, không vẩn đục.
• Logo và hologram. Chi tiết sắc nét, đường viền không nhoè.

Tinh dầu nguyên chất và dầu gió khuynh diệp khác nhau ra sao?

Hai loại này hay bị gọi chung nhưng dùng khác nhau:

Tinh dầu khuynh diệp nguyên chất là dạng đậm đặc, thường dùng để khuếch tán trong phòng, nhỏ vào nước tắm hoặc pha loãng trước khi thoa. Vì đậm đặc nên luôn cần pha loãng khi dùng trực tiếp trên da, đặc biệt với trẻ nhỏ.

Dầu gió có thành phần khuynh diệp đã được phối sẵn ở nồng độ phù hợp để thoa ngoài da, tiện mang theo người. Đây là dạng phần lớn người dùng Việt Nam quen thuộc.

Chọn dạng nào phụ thuộc vào việc bạn muốn dùng cho không gian hay dùng trên da. Với trẻ dưới 6 tháng và phụ nữ mang thai, nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ dạng nào.

Bảo quản để giữ được hương và chất lượng

Tinh dầu khuynh diệp bay hơi nhanh và nhạy với ánh sáng. Ba nguyên tắc đơn giản:

• Đậy kín nắp ngay sau khi dùng, tránh để hở lâu.
• Để nơi thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp và tránh để trong xe hơi phơi nắng.
• Giữ nguyên chai gốc — chai thuỷ tinh sẫm màu bảo vệ tinh dầu tốt hơn chai nhựa trong.

Câu hỏi thường gặp

Dầu khuynh diệp làm từ lá hay từ vỏ cây?

Từ lá. Tinh dầu nằm trong các túi tiết trên phiến lá khuynh diệp, không nằm ở vỏ hay thân gỗ. Vỏ và gỗ bạch đàn được dùng cho mục đích khác, không dùng để lấy tinh dầu.

Cây khuynh diệp và cây bạch đàn có phải là một không?

Có. "Bạch đàn" là tên gọi phổ thông ở Việt Nam của cùng nhóm cây thuộc chi Eucalyptus mà miền Nam quen gọi là khuynh diệp. Cùng một cây, hai cách gọi.

Chiết xuất tinh dầu khuynh diệp bằng cách nào?

Chủ yếu bằng chưng cất lôi cuốn hơi nước: hơi nước nóng đi qua lớp lá, cuốn theo tinh dầu, sau đó ngưng tụ và tách lớp. Đây là phương pháp không dùng dung môi hoá học nên giữ được hương tự nhiên của lá.

Có tự làm dầu khuynh diệp tại nhà được không?

Về nguyên lý thì có, nhưng sản phẩm tự nấu rất khó kiểm soát nồng độ hoạt chất và độ tinh khiết, nên không phù hợp để thoa lên da — nhất là da trẻ nhỏ. Với mục đích dùng ngoài da hằng ngày, chai đóng sẵn có ghi rõ thành phần và hạn dùng vẫn là lựa chọn phù hợp hơn.

Sản phẩm dùng ngoài da, không phải thuốc, không thay thế chỉ định của bác sĩ.